Category Archives: Edgar Degas Photographer

Πιο μοναδική δεν γίνεται

Η περίπτωση του Edgar Degas είναι εντελώς ιδιαίτερη για την Ιστορία της Τέχνης. Ένας καθολικός εικαστικός καλλιτέχνης ολκής. Το καθολικός με την έννοια ότι ασχολήθηκε με όλες τις εκφάνσεις της τέχνης της εικονοποιΐας. Ζωγραφική, γλυπτική, χαρακτική-ακόμη και διακοσμητικές τέχνες ο μπαγάσας, με τις θρυλικές βεντάλιες του, δώρα σε γυναίκες που τον αγάπησαν και τις αγάπησε. Αλλά και τη Φωτογραφία!

Ο νατουραλισμός στον Ντεγκά είχε μια φωτορεαλιστική υφή ακόμη και αν η φωτογραφία δεν διανοούνταν τέτοιες σύνθετες εικονογραφικές κατασκευές όπως το πορτραίτο της Οικογένειας Belleli, ζωγραφισμένο κάπου στα 1860.

Ο νατουραλισμός στον Ντεγκά είχε μια φωτορεαλιστική υφή ακόμη και αν η φωτογραφία δεν διανοούνταν τέτοιες σύνθετες εικονογραφικές κατασκευές όπως το πορτραίτο της Οικογένειας Belleli, ζωγραφισμένο κάπου στα 1860.

Η συμβολή του Ντεγκά στη φωτογραφική τέχνη δεν ήταν όμως μεγάλη και η συγκομιδή είναι μάλλον φτωχή, αφού δεν ασχολήθηκε για πολύ καιρό με αυτήν. Ο λόγος προφανής: ένας καλλιτέχνης της ευελιξίας όπως αυτός-ζωγράφιζε πιο γρήγορα από όσο η μηχανή του τραβούσε!- δύσκολα μπορούσε να καλουπωθεί στους απίστευτους περιορισμούς μιας τέχνης που ακόμη ήταν στα σπάργανα. Ασχολήθηκε με τη φωτογραφία τόσο όσο τού χρειαζόταν για να καταλάβει τι ακριβώς ήταν. Πώς δούλευε το αναπαραστατικό της σύστημα. Πώς  αυτό που βλέπεις μέσα απ’την κάμερα μεταπλάθονταν σε δισδιάστατη εικόνα. Σίγουρα οι περιορισμένες δυνατότητες του μέσου,  τα φτωχά για τις απίστευτες δυνατότητες του σαν δημιουργού αποτελέσματα αλλά και η ίδια η διαδικασία τον απογοήτευσαν, κυρίως στο μέρος εκείνο που ουσιαστικά δεν έπαιρνε παρέμβαση. Αλλά και οι μικρές διαστάσεις της φωτογραφικής εικόνας ήταν ένα θέμα γι’αυτόν.

Ντεγκά: ο πρώτος στην ιστορία της Τέχνης που έκανε φωτογραφικό remake πάνω σε ζωγραφικό του έργο. Και από όσο είμαι σε θέση να γνωρίζω και ο καλύτερος!

Ντεγκά: ο πρώτος στην ιστορία της Τέχνης που έκανε φωτογραφικό remake πάνω σε ζωγραφικό του έργο. Και από όσο είμαι σε θέση να γνωρίζω και ο καλύτερος!

Όμως, όπως είπαμε, ο Ντεγκά δεν ήταν μια απλή περίπτωση εικαστικού καλλιτέχνη. Όσο ήταν ενστικτώδης άλλο τόσο ήταν και εγκεφαλικός. Στοχαζόταν όσο κανένας πάνω στην εικόνα-την οποιαδήποτε- και αυτό το στοχαστικό στοιχείο υπάρχει και στις φωτογραφίες του που δεν είναι άλλο-αλήθεια πόσο παράξενη αντιστροφή των πραγμάτων ε;- δεν είναι άλλο λοιπόν παρά ένα remake της δικιάς του εικονογραφίας ή με έναν ιδιότυπο πικτοριαλισμό- της εντελώς δικής του, ρεαλιστικής  ιδιοσυγκρασίας-επαναναγνώσεις, με χιουμοριστική διάθεση, της ακαδημαϊκής ζωγραφικής, όπως του αγαπημένου του Ingres.

Εδώ ο Ντεγκά-στη μέση-σατιρίζει αυτοσαρκαζόμενος όμως και αυτοφωτογραφούμενος-την μεγάλη του αγάπη, τον Ενκρ και το περιβόητο ακαδημαϊκό του έργο "Η αποθέωση του Ομήρου"

Εδώ ο Ντεγκά-στη μέση-σατιρίζει αυτοσαρκαζόμενος όμως και αυτοφωτογραφιζόμενος-την μεγάλη του αγάπη, τον Ενκρ και το περιβόητο ακαδημαϊκό του έργο “Η αποθέωση του Ομήρου”

Η πιο ενδιαφέρουσα όμως πλευρά της φωτογραφικής δράσης του Ντεγκά ήταν ο αστικός νατουραλισμός του στη ζωγραφική, που σχεδόν προεικάζει τη φωτογραφία δρόμου με ένα τρόπο αληθινά συναρπαστικό. Αν και μπορούμε να αναφέρουμε αρκετά έργα του που, σχηματικά, μπορούμε να τα αποκαλέσουμε φωτογραφικά, κανένα δεν δικαιολογεί τόσο ένα τέτοιο χαρακτηρισμό όσο το ασύγκριτο αριστούργημα του “Πλατεία Ομονοίας” (ο πλήρης και σωστός τίτλος είναι: “Ο Υποκόμης Λεπίκ και οι κόρες του διασχίζοντας την Πλατεία Ομονοίας”-στο Παρίσι βεβαίως!). Έργο του 1875.

Degas_Edgar-ZZZ-Place_de_la_Concorde_(Viscount_Lepic_and_his_Daughters_Crossing_the_Place_de_la_Concorde)

Τη φωτογραφική ταυτότητα του έργου την έμαθα για πρώτη φορά από το βιβλίο του Aaron Scharf:” Art and Photography”, ένα από τα εντελώς πρώτα βιβλία που διάβασα για την τέχνη της φωτογραφίας. Είχα ήδη από καιρό-τα μικράτα μου που λένε- εντάξει τον Ντεγκά στις προτιμήσεις μου-ο ευγενικός νατουραλισμός του με καθήλωνε-και η πληροφορία ότι ένας αγαπημένος μου ζωγράφος είχε με τόση θέρμη εγκύψει στο φωτογραφικό φαινόμενο και μάλιστα  με ένα τόσο πρωτότυπο τρόπο για την εποχή του, με είχε μαγέψει για το πόσο καινοτόμος υπήρξε αυτός ο τόσο αντισυμβατικός αριστοκράτης-κόλλησε το De στο Gas και εξαέρωσε όλη την αριστοκρατική του κληρονομιά, δηλώνοντας και συμπεριφερόμενος σαν μποέμ αστός.41lX4EwboHL._SL500_AA300_

Όπως προείπα, το έργο το πρωτογνώρισα μέσα από την αναφορά του Aaron Scharf και την πολύ κακιάς ποιότητας αναπαραγωγή του. Υπήρχε η φοβερή πληροφορία στο βιβλίο ότι, το έργο αυτό καταστράφηκε στο Β΄Παγκόσμιο Πόλεμο με τους βομβαρδισμούς του Βερολίνου. Πίκρα! Το αληθινά πρωτοποριακότερο έργο του Ντεγκά καταστραμμένο. Για πάντα! Θυμάμαι ότι το έργο το ξαναείδα σε μια κάπως καλύτερη αναπαραγωγή-ασπρόμαυρη πάντα-σε μια έκδοση των απάντων του Ντεγκά, που κι αυτή επιβεβαίωνε την καταστροφή του έργου. Ξανά πίκρα! Ώσπου το 1995, σκάει η είδηση ότι, το έργο ανακαλύφθηκε στις αποθήκες του Ερμιτάζ στη Ρωσία, όπου είχε βρεθεί μαζί με άλλα έργα ζωγραφικής, κυρίως γαλλικής του 19ου και των αρχών 20ου αιώνα, σαν πολεμικό λάφυρο και σαν εκ των πραγμάτων εμπράγματη αποζημίωση για τις καταστροφές που υπέστη η Ρωσία από τις ναζιστικές επιθέσεις ακόμη και στο ίδιο το Λένινγκραντ-Άγια Πετρούπολη σήμερα. Ήταν τόση η λαχτάρα μου να δω μια καλή αναπαραγωγή αυτού του μυθικού έργου ώστε, μαθαίνοντας ότι εκδόθηκε κατάλογος αυτών έργων και μάλιστα από αμερικανικό εκδοτικό οίκο, τον παράγγειλα και τον θεωρώ ένα είδος δικού μου τρόπαιου για τη βιβλιοθήκη μου.

Ένα όχι και τόσο σπουδαίο έργο του Ντεγκά που όμως θεωρείται σχετικό με τη φωτογραφία: ο τίτλος του έργου είναι: ποζάροντας για το φωτογράφο και κατά πως φαίνεται ήταν όντως μια τέτοια περίπτωση. Είναι μια από τις εντελώς πρώτες περιπτώσεις που ένας ζωγράφος κάνει ευθεία αναφορά στη φωτογραφία.

Ένα όχι και τόσο σπουδαίο έργο του Ντεγκά που όμως θεωρείται σχετικό με τη φωτογραφία: ο τίτλος του έργου είναι: “Ποζάροντας για το φωτογράφο” και κατά πως φαίνεται ήταν όντως μια τέτοια περίπτωση. Είναι μια από τις εντελώς πρώτες περιπτώσεις που ένας ζωγράφος κάνει ευθεία αναφορά στη φωτογραφία.

Η αναπαραγωγή-εξαιρετική!-δικαίωνε τη φήμη του έργου, την τόλμη της σύλληψης και της εκτέλεσης και τον παράξενο, πρωτοφωτογραφικό χαρακτήρα αυτού του σπουδαίου έργου. Όμως τα πράγματα δεν είναι τόσο απλά. Ο πίνακας έχει όντως εξόφθαλμα φωτογραφικά χαρακτηριστικά-το τυχαίο-φαινομενικά ασφαλώς-της σύνθεσης, τα σκόπιμα αλλά, τόσο συνήθη σε φωτογραφίες, σκόρπια βλέμματα των πρωταγωνιστών του έργου*-που να σημειωθεί ότι όλοι ποζάρισαν, ότι όλοι  είναι πολύ συγκεκριμένες οντότητες και ότι το έργο είναι κατά κάποιο τρόπο, σίγουρα ακραία αντισυμβατικό, πορτραίτο-ο ρεαλισμός της πολύ συγκεκριμένης τοποθεσίας-κάποιοι αναγνωρίζουν ακόμη και λεπτομέρειες που παραπέμπουν σε πολύ συγκεκριμένα γεγονότα όπως οι τυλιγμένοι με μαύρα πανιά φανοστάτες, σημάδι κρατικού πένθους για κάποιον μεγάλο της εποχής,δεν θυμάμαι ποιον- όλα αυτά πιστοποιούν μια φωτογραφική αντίληψη πιστής ρεαλιστικής καταγραφής. Ναι. Σαφώς. Με τη διαφορά όμως ότι, μέχρι τότε και για κάποιες δεκαετίες μετά, τέτοιου είδους φωτογραφίες δεν είχαν υπάρξει και ήταν αδιανόητο να μπορέσουν να υπάρξουν λόγω της δύσκαμπτης και άβολης ακόμη φωτογραφικής τεχνικής-μεγάλες μηχανές, γυάλινα αρνητικά, τρίποδο, απίστευτα αργές ταχύτητες που απαιτούσαν ακινησία.

Η αίσθηση ότι έχει χρησιμοποιηθεί κάποιου είδους φακός είναι πολύ δυνατή. Και όμως ο Ντεγκά-που ποτέ του δεν ήταν κρυψίνους και δεν έκρυβε τις τεχνικές του-ποτέ δεν έγινε γνωστό να χρησιμοποίησε οπτικά βοηθήματα στη ζωγραφική του. Το αντίθετο μάλλον συνέβη: έφερε τη ζωγραφική του στη φωτογραφία. Προφανώς λοιπόν υπήρξε ένας φωτογράφος avant la lettre.

Η αίσθηση ότι έχει χρησιμοποιηθεί κάποιου είδους φακός-ευρυγώνιος προφανώς- είναι πολύ δυνατή. Και όμως ο Ντεγκά-που ποτέ του δεν ήταν κρυψίνους και δεν έκρυβε τις τεχνικές του-ποτέ δεν έγινε γνωστό να χρησιμοποίησε οπτικά βοηθήματα στη ζωγραφική του. Το αντίθετο μάλλον συνέβη: έφερε τη ζωγραφική του στη φωτογραφία. Προφανώς λοιπόν υπήρξε ένας φωτογράφος avant la lettre.

Μ’ άλλα λόγια ο Ντεγκά ζωγράφισε με ένα τρόπο φωτογραφικό για τα μάτια των μεταγενέστερων του,  που ξέρουν πια τι είναι η φωτογραφία και δη η φωτογραφία δρόμου αλλά που αυτός ο τρόπος ήταν ολότελα άγνωστος, καθότι αδιανόητος, τότε! Ενώ είναι σίγουρο ότι δεν επηρεάστηκε η φωτογραφία από την τέχνη του Ντεγκά άλλο τόσο σίγουρο είναι ότι ούτε και ο Ντεγκά επηρεάστηκε από μια τέχνη και το είδος της που δεν είχε ακόμη υπάρξει: τη φωτογραφία δρόμου. Ενώ το έργο για το οποίο μιλάμε δεν έχει φωτορεαλιστικό χαρακτήρα-η τεχνική της πινελιάς είναι η γνώριμη πολλών καλλιτεχνών της εποχής του που ευνοούσαν πιο ρευστή και λιγότερο ακριβολόγα αναπαραγωγική περιγραφή-μην ξεχνάμε ότι υπήρξε φίλος και συνοδοιπόρος των ιμπρεσιονιστών, παρόλο ότι ο ίδιος δεν υπήρξε ούτε μια στιγμή ιμπρεσιονιστής- ο ρεαλισμός του όμως διαχέεται από κάθε ίντσα του έργου.

Το έργο του Ντεγκά όπως εκτίθεται στους τοίχους του μουσείου Ερμιτάζ της Αγίας Πετρούπολης στη Ρωσία.

Το έργο του Ντεγκά όπως εκτίθεται στους τοίχους του μουσείου Ερμιτάζ της Αγίας Πετρούπολης στη Ρωσία.

Τι είναι λοιπόν αυτό το έργο; Είναι μια φωτογραφία φτιαγμένη με πινέλα και χρώμα, μοναδική και χωρίς κανένα αντίτυπο; Είναι ένας πίνακας που ανταγωνίζεται σε αυθεντικότητα ρεαλισμού μια τέχνη που ακόμη δεν έχει φτάσει στους ανθρώπους; Είναι το έργο αυτό ένα είδος φωτογραφικού ευαγγελισμού από τον ιδιοφυέστερο καλλιτέχνη του 19ου αιώνα; Η προαναγγελία ενός θαύματος που έρχεται; Ό,τι και αν είναι, το σίγουρο είναι ότι, αυτό το έργο είναι ένα απόλυτα εμβληματικό έργο από ένα δημιουργό με τόσο βαθύ εικονογραφικό ένστικτο ώστε βάσιμα μπορούμε να το αποκαλέσουμε την παρακαταθήκη ενός μεγάλου διαισθητικού πνεύματος.

Στη μετατροπή σε ασπρόμαυρη εικόνα αναδεικνύεται ακόμη καλύτερα ο φωτογραφικός χαρακτήρας του έργου. Τέτοιο ρηξικέλευθο κόψιμο-εξαιρετικά ριψοκίνδυνο παρεμπιπτόντως-δεν έχω υπόψη μου να το έχει τολμήσει κανείς φωτογράφος. Όσο για τους ζωγράφους; τους άφησε όλους κάποιες εκατονταετίες πίσω του.

Στη μετατροπή σε ασπρόμαυρη εικόνα αναδεικνύεται ακόμη καλύτερα ο φωτογραφικός χαρακτήρας του έργου. Τέτοιο ρηξικέλευθο κόψιμο-εξαιρετικά ριψοκίνδυνο παρεμπιπτόντως-δεν έχω υπόψη μου να το έχει τολμήσει κανείς φωτογράφος. Όσο για τους ζωγράφους; τους άφησε όλους κάποιες εκατονταετίες πίσω του.

Υ.Γ. Δυό γλαφυρές λεπτομέρειες για να καταλάβετε τη σημασία αυτού του έργου σε σχέση πάντα με το δημιουργό του. Το έργο-πορτραίτο, το ξαναλέμε, προσωπικών του φίλων-δεν έφυγε ποτέ από τα χέρια του και βγήκε στην αγορά της τέχνης μόνο μετά το θάνατο του, από τους κληρονόμους του. Το δεύτερο ακόμη σημαντικότερο και σχετικό με τον φωτογραφικό χαρακτήρα του έργου: σε μια σπάνια, ασυνήθιστη και σχεδόν πρωτοφανή για το Ντεγκά κίνηση, το έργο-που το ξαναλέμε ποτέ δεν έφυγε από την κατοχή του-κόπηκε από τον ίδιο στην κάτω πλευρά του! Δηλαδή για να μιλήσουμε με φωτογραφικούς όρους κροπαρίστηκε! Συνήθιζε να κόβει και να ράβει σε συνθέσεις του αλλά μόνο στη διάρκεια που τις επεξεργαζόταν και αυτό αφορούσε κυρίως τα έργα σε χαρτί-παστέλ, σχέδια ή χαρακτικά-ποτέ σε ελαιογραφίες και μάλιστα ολοκληρωμένες από πολύ καιρό πια.

* Δέστε πόσο τελικά μοιάζουν το πρώιμο πορτραίτο με την “Οικογένεια Μπελέλι”(η πρώτη φωτογραφία της ανάρτησης) με το υπό συζήτηση έργο: τα ίδια-σκόπιμα και ψυχολογικά φορτισμένα-σκόρπια βλέμματα μιας οικογένειας υπό διάλυση. Είναι πιο σφικτά συντεταγμένη εικόνα καθότι ακριβώς πρωιμότερη άρα λιγότερο διαθέσιμη σε ριψοκίνδυνους συνθετικούς πειραματισμούς και η γνωστή σ’εμάς πραγματολογικά οικογενειακή κατάσταση δικαιολογεί αυτά τα σκόρπια βλέμματα. Στο έργο όμως “Πλατεία Ομονοίας” αυτός ο ψυχολογικός διαμελισμός των βλεμμάτων δεν έχει υπόβαθρο πραγματικό αλλά γίνεται για τη χαρά της καινοτομίας και της ανάληψης του καλλιτεχνικού κινδύνου.

Advertisements

Leave a comment

Filed under Edgar Degas Photographer, Η τέχνη της προσωπογραφίας, Ιστορία της Φωτογραφίας