Vermeer: η Συνείδηση του Φακού

“Το μάθημα Μουσικής”, ασυζητητί το πιο “φωτογραφικό” έργο του Βέρμεερ.(@Royal Collection, Buckingham palace). Σχεδόν όλες οι έρευνες για τον “φωτογραφικό” Βέρμεερ, βασίστηκαν σ’αυτό το εμβληματικό έργο.

Ότι ο Βέρμεερ είναι μια πολύ ιδιαίτερη περίπτωση στη κοινότητα των καλλιτεχνών που ξέρουμε σαν ζωγράφους είναι πια ένας κοινός τόπος. Λιγομίλητος, οικονομικός, μεθοδικός, ακριβολόγος, διακριτικός είναι τόσο ξεχωριστός και από τους σύγχρονους του αλλά και από προγενέστερους και μεταγενέστερους, ώστε βάσιμα να μιλάμε για έναν ανάδελφο στους αιώνες καλλιτέχνη, χωρίς προγόνους και χωρίς επιγόνους. Μια μοναδική περίπτωση, που εμπνέει σεβασμό με το μικρό  αριθμητικά αλλά τεράστιο σε σημασία και δύναμη πειθούς έργο του.

Έτσι κι αλλιώς οι ζωγράφοι είναι οι προπάτορες των φωτογράφων και σαν τέτοιοι έχουν από καιρό σε καιρό τη θέση τους σε ένα φωτογραφικό μπλογκ αλλά η περίπτωση του Βέρμεερ είναι τόσο ιδιαίτερη σε σχέση με τη φωτογραφία λόγω της βάσιμα εικαζόμενης χρήσης εκ μέρους του της camera obscura, ώστε μια ανάρτηση γι’αυτόν να μοιάζει και τελικά να είναι επιβεβλημένη.

Πότε, με ποια μορφή, πώς και πού-μέσα στο στούντιο, στο ύπαιθρο-αλλά και σε ποιες περιπτώσεις έχει χρησιμοποιήσει camera obscura ο Βέρμεερ, δεν έχει ξεκαθαριστεί ακόμη. Η

Πότε, με ποια μορφή, πώς και πού-μέσα στο στούντιο; στο ύπαιθρο;-αλλά και σε ποιες περιπτώσεις έχει χρησιμοποιήσει camera obscura ο Βέρμεερ, δεν έχει ξεκαθαριστεί ακόμη. Η “Σφίγγα του Ντελφτ” συνεχίζει να ταλαιπωρεί με το μυστήριο του τους φίλους και οπαδούς του

Τρανταχτές αποδείξεις ότι έκανε χρήση της camera obscura σε οποιαδήποτε εκδοχή της, σαν εργαλείο φορητό ή σαν κάποιου είδους κουβούκλιο στο οποίο να μπαίνει ο ζωγράφος και εκεί μέσα να  ιχνογραφεί την όποια προβαλλόμενη εικόνα, δεν υπάρχουν. Όμως όλα τα έργα του που έχουν ηθογραφικό χαρακτήρα-με την εξαίρεση του χρονολογικά πρώτου, που είναι η “Προαγωγός” της Πινακοθήκης της Δρέσδης- όπως και τα δύο συναρπαστικά αστικά τοπία του-το ένα είναι σκηνή δρόμου!-είναι τόσο σχολαστικά και τόσο πειστικά στην αναπαράσταση του χώρου, ώστε να δίνουν την εντύπωση κάποιου είδους μηχανικής συνέργειας, που ουσιαστικά είναι πιστή αναπαραγωγή σε δύο διαστάσεις ενός πραγματικού, υπαρκτού χώρου. Αλλά όχι μόνο αυτό. Δεν είναι δηλαδή μόνο ο σχεδιασμός που κινεί αυτή τη σκέψη. Είναι και η εντελώς νατουραλιστική αναπαράσταση του φωτός, που δεν έχει το όμοιο του σε κανέναν άλλο ζωγράφο όχι μόνο εκείνης της περιόδου αλλά και καμιάς άλλης επόμενης, ακόμη και όταν το παράδειγμα του Βέρμεερ έγινε πια γνωστό και άρα μπορούσε να έχει οπαδούς και μιμητές.

Από  όλα του τα ηθογραφικά θέματα, η

Από όλα του τα ηθογραφικά θέματα, η “Προαγωγός” της Δρέσδης είναι όχι μόνο το πιο συμβατικό αλλά και το ασυζητητί λιγότερο έως καθόλου, “φωτογραφικό”. (@ Dresden Gemaldegallerie)

Είναι γεγονός ότι η θέαση των σοφιστικέ έργων του δημιουργεί την αίσθηση ότι κάτι συμβαίνει εδώ, κάτι διαφορετικό, κάποιου είδους ιδιαίτερο παιχνίδι υπάρχει και γι’αυτό εκπέμπεται αυτή η τόσο ιδιαίτερη και ξεχωριστή αύρα από τα έργα του που δίνουν μιάν εντελώς πρωτόγνωρη αντίληψη, πέρα από τα τετριμμένα και συμβατικά και αναμενόμενα ακόμη και της καλύτερης ζωγραφικής. Ο Βέρμεερ έζησε και έδρασε στην Ολλανδία του 17ου αιώνα, που είναι ο Χρυσός Αιώνας της Τέχνης της. Τα μεγαλύτερα μυαλά της Ολλανδικής Τέχνης -και είχε τόσα πολλά  από αυτά!-έδωσαν ο καθένας ρηξικέλευθες εκδοχές του ρεαλισμού που όμως πάντα συνόρευαν με κάποια εκφραστική, μικρότερη ή μεγαλύτερη, παραφορά, συμβατή με το υποκειμενικό βλέμμα και την θεμιτή ιδιοσυγκρασία του κάθε ζωγράφου. Ο Ρέμπραντ και ο Φρανς Χαλς είναι τα πιο γνωστά και πρόσφορα τέτοια παραδείγματα. Από την άλλη, οι μικρότερης εμβέλειας καλλιτέχνες που ασχολήθηκαν με την ηθογραφία και που τεχνικά ήταν εξίσου ασυναγώνιστοι με τους μεγάλους δασκάλους, μπορεί να επιδίδονταν στην αναπαράσταση της λεπτομέρειας με φωτογραφική ακρίβεια αλλά κανείς δεν σκέφτηκε να αποδώσει σ’αυτούς κάποιο χαρακτηρισμό που να προσιδιάζει στη τέχνη της φωτογραφίας. Η αίσθηση ότι είναι έργα ζωγραφικής δεν αμφισβητείται. Ακριβώς το ίδιο συμβαίνει και με τους τοπιογράφους ή τους ζωγράφους νεκρών φύσεων, που η διάθεση τους για φωτογραφική αναπαραγωγή των αναπαριστώμενων θεμάτων σε καμιά περίπτωση δεν μας οδηγεί να τα αντιληφθούμε σαν φωτογραφικά. Στον Βέρμεερ αυτή η αίσθηση υπάρχει και μένει πεισματικά, παρόλες τις αναμφισβήτητες αρετές του σαν ζωγράφος και σαν σπουδαίος αν και αντισυμβατικός για την εποχή του, κολορίστας.

Willem Claesz Heda: το κυνήγι της φωτορεαλιστικής αναπαράστασης; Ναι αλλά σε καμιά περίπτωση δεν δίνεται η αίσθηση καμιάς φωτογραφικότητας. Καθαρή, πούρα ζωγραφική.(@Rijksmusem ,Amsterdam)

Willem Claesz Heda: το κυνήγι της φωτορεαλιστικής αναπαράστασης; Ναι αλλά σε καμιά περίπτωση δεν δίνεται η αίσθηση καμιάς φωτογραφικότητας. Καθαρή, πούρα ζωγραφική.(@Rijksmusem ,Amsterdam)

Ακόμη και η μεθοδική, σχολαστική χρήση των κανόνων της προοπτικής δεν αρκεί για να εξηγήσει τη τέχνη του Βέρμεερ. Ο βαθμός υποκειμενικότητας-που τεχνικά είναι η αχίλλειος πτέρνα αλλά καλλιτεχνικά καμιά φορά και η κορυφαία επίδοση του κάθε δημιουργού-στον Βέρμεερ είναι αμελητέος. Όλα αυτά τα περιπλέκει ακόμη περισσότερο ο σκληρός πυρήνας της αισθητικής του επιλογής-που δεν έχει τίποτα να κάνει με τη χρήση ή όχι της camera obscura-που είναι ο εκφραστικός μινιμαλισμός, η προγραμματική απουσία του ανεκδοτολογικού-τόσο συμβατή και αναμενόμενη στα ηθογραφικά θέματα! Αντίθετα από όλους τους σύγχρονους του συναδέλφους του,  αποφεύγει την αφήγηση συστηματικά και τα έργα του μπορούν να χαρακτηριστούν περισσότερο εμβλήματα ή σύμβολα καταστάσεων, παρά με τη στενή έννοια ηθογραφίες.

Gerard ter Borch: Σπουδαίος-αν και άδικα όχι τόσο γνωστός καλλιτέχνης. Θεματικά είναι μια αδελφή ψυχή με τον Βέρμεερ. Πουθενά στο σπουδαίο έργο του όμως δεν καταγράφεται ούτε η ελάχιστη έγνοια για τα οπτικά όπως συνέβη στον Βέρμεερ(@ Mauritshuis, The Hague)

Gerard ter Borch: Σπουδαίος-αν και άδικα όχι τόσο γνωστός καλλιτέχνης. Θεματικά είναι μια αδελφή ψυχή με τον Βέρμεερ. Πουθενά στο σπουδαίο έργο του όμως δεν καταγράφεται ούτε η ελάχιστη έγνοια για τα οπτικά όπως συνέβη στον Βέρμεερ(@ Mauritshuis, The Hague)

Στο ερώτημα λοιπόν αν ο Βέρμεερ έκανε χρήση οπτικών βοηθημάτων-φακών ή της camera obscura γενικότερα-μπορεί να μην υπάρχει τρανταχτή απόδειξη-αν και έχουν γραφτεί πολλά και πολύ καλά θεμελιωμένα σε επίπεδο συλλογισμών-η απάντηση που θα έδινα σαν ένας άνθρωπος που αφενός αγαπάω και γνωρίζω αρκετά καλά τη ζωγραφική και αφετέρου σαν φωτογράφος, εξοικειωμένος πάρα πολύ με το φακό, είναι ότι στον Βέρμεερ βλέπω ένα δημιουργό που είχε συνείδηση του φακού. Που ήξερε τι είναι να βλέπεις μέσα απ’το φακό. Που ήξερε τι αποτελέσματα σού δίνει ένας φακός. Για τον Βέρμεερ ο φακός ήταν ένα ΕΡΓΑΛΕΙΟ ΣΥΝΘΕΣΗΣ-μαζί με το Φως, η Σύνθεση είναι η μεγαλύτερη αρετή του βερμεεριανού έργου. Μέχρι τον Degas, κανείς ζωγράφος δεν κροπάριζε ποτέ τα θέματα του με τον τρόπο που το έκανε ο Βέρμεερ. Και ο τρόπος που το έκανε ο Βέρμεερ είναι αλάνθαστα ο τρόπος που σού το υποβάλλει ο φακός. Ο φακός λειτουργεί σαν κίνητρο να σκηνοθετήσεις την εικόνα σου με ένα τρόπο που δεν θα το κάνει ένας ζωγράφος που συνθέτει με άλλους τρόπους που προϋποθέτουν την ανάλυση του σχεδίου-είναι τυχαίο άραγε ότι δεν υπάρχουν σχέδια του Βέρμεερ; Ο συμβατικός ζωγράφος αυτοσχεδιάζει πρώτα  στο χαρτί, o Βέρμεερ αυτοσχεδιάζει μπρος στο φακό της camera obscura και φτάνει σε ένα επιθυμητό αποτέλεσμα αφού έχει δει και ενδεχομένως το έχει ιχνογραφήσει  σε κάποια διαφανή ή ημιδιαφανή επιφάνεια, που μετά τη μεταφέρει αυτούσια ή μεγεθύνοντας την στον καμβά.

“Ο φαντάρος και το χαμογελαστό κορίτσι”. Ο Βέρμεερ στα φωτογραφικότερα του! Η διαφοροποίηση στη κλίμακα των δύο πρωταγωνιστών-ασυνήθιστη για τόσο κοντινή απόσταση και ψυχολογικά ασύλληπτη από την πλευρά ενός συμβατικού ζωγράφου, το ιδιότυπο κροπάρισμα επίσης ασυνήθιστο σε τέτοιο ηθογραφικό θέμα, η ποιότητα του φωτός που είναι καθαρά φωτορεαλιστικό, η ακριβολόγα περιγραφή στην υφή των πραγμάτων, όλα αυτά-κι άλλα τόσα!- μαρτυρούν τη μεσολάβηση του δαιμονικά ωραίου εργαλείου που λέγεται φακός.(@ Frick Collection, N.Y.)

Δυστυχώς οι περισσότεροι ιστορικοί τέχνης αρνούνται αυτό που είναι προφανές στον Βέρμεερ. Τους σοκάρει η πιθανότητα ότι ο Βέρμεερ μπορεί να χρησιμοποίησε τεχνικά βοηθήματα για να φτάσει σ’αυτά τα μαγικά αποτελέσματα που ξέρουμε. Είναι αφέλεια όμως μια τέτοια αντιμετώπιση. Όπως ξέρουμε και από την ίδια τη τέχνη της φωτογραφίας, δεν αρκεί να έχεις ένα εργαλείο στα χέρια σου για να γίνεις μάστορας σε μια τέχνη. Είναι η διάνοια που κάνει τον καλλιτέχνη και όχι τα εργαλεία του και από αυτή ο Βέρμεερ είχε μπόλικη. Είναι ακριβώς χαρακτηριστικό αυτής της διάνοιας του ότι τιθάσσευσε ένα εργαλείο με τον τρόπο της αισθητικής του θεώρησης στα πράγματα, τη στιγμή που θα μπορούσε να αποχαλινωθεί με τις δυνατότητες που τού πρόσφερε-μην ξεχνάμε ότι ζούσε στην εποχή του πληθωρικού μπαρόκ, ο Ρούμπενς ζούσε καμιά εκατοστή χιλιόμετρα πιο κάτω απ’το Delft, πατρίδα και τόπο διαμονής και εργασίας του Βέρμεερ-και να επιδοθεί σε ανάλογες με τον μεγάλο φλαμανδό εξτραβαγκάντσες. Αντίθετα επέλεξε ένα χαμηλόφωνο στυλ, στον αντίποδα των εντυπωσιακών αλλά και κραυγαλέων διατυπώσεων πολλών ζωγράφων που ασχολήθηκαν με αναπαραστάσεις της προοπτικής..-.-.-DS

Υ.Γ. Ενώ σαν ζωγράφος μ’αρέσει πάρα πολύ ο Βέρμεερ, παρόλα αυτά, όπως μού συμβαίνει γενικά με τους ζωγράφους, δεν νιώθω ότι με έχει επηρεάσει στον τρόπο που αντιλαμβάνομαι την εικόνα. Πολύ περισσότερο δεν με ενδιαφέρει και ασφαλώς δεν υπάρχει ούτε η ελάχιστη υποψία επιρροής από τη θεματική του. Παρόλα αυτά μού έχει συμβεί, εκ των υστέρων να διαπιστώσω ότι κάποιο έργο μου μοιάζει με κάποιο δικό του. Αναρτώ ένα έτσι για δείγμα, με την υποσημείωση ότι το κορίτσι της φωτογραφίας ασχολούνταν με τη μουσική όπως και τόσα άλλα κορίτσια του Βέρμεερ. Αλίμονο όμως δεν ξέρουμε αν το γελαστό κορίτσι του Mauritshuis στη Χάγη-πολλοί πιθανολογούν ότι είναι κάποια κόρη του Βέρμεερ-ασχολούνταν κι αυτό.

@Mautitshuis, The Hague

@Mautitshuis, The Hague

Advertisements

Leave a comment

Filed under Ιστορία της Φωτογραφίας, Johannes Vermeer

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s