Φωτορεπορτάζ θανάτου στο 16ο αιώνα

Ραφαήλ: σκηνή νεκροθαλάμου;(σχέδιο με πένα και μελάνι σε χαρτί,Βρετανικό Μουσείο)

Ραφαήλ: σκηνή νεκροθαλάμου;(σχέδιο με πένα και μελάνι σε χαρτί,Βρετανικό Μουσείο)*

Το να μιλάς για φωτορεπορτάζ-και μάλιστα θανάτου!- στο 16ο αιώνα και δη στις αρχές του-αρκετά πριν το 1510-μοιάζει με ανήκουστο αναχρονισμό-ανέκδοτο. Αν μάλιστα συνδέσεις αυτή τη τόσο μοντέρνα δραστηριότητα με ένα δημιουργό εικόνων όπως τον Ραφαήλ, που έμεινε στην Ιστορία της Τέχνης σαν η επιτομή της εξιδανίκευσης, τότε μοιάζει να το χοντραίνεις πολύ αυτό το ανέκδοτο και να καταντάει ασύγγνωστη γελοιότητα.

Αν όμως σκεφτούμε ότι η φωτογραφική πρόθεση, δηλαδή η ανάγκη να υπάρχει η διάθεση να καταγραφεί μια πραγματικότητα με τη μέγιστη δυνατή ακρίβεια, είναι νοητή πολύ πριν υπάρξει ακόμη και υποψία όχι απλά φωτογραφικής μηχανής αλλά ακόμη και των στοιχειωδέστερων τεχνικών που να προσομοιάζουν με απόπειρα μηχανικής αναπαραγωγής της πραγματικότητας, τότε και σε συνδυασμό με κάποιο σημαντικό επίτευγμα που όντως την προσέγγισε, μπορούμε τότε να μιλάμε με κάποια βασιμότητα για φωτογραφική αντίληψη στο έργο αυτού του σημαντικού δημιουργού της Ακμής της Αναγέννησης.

Ραφαήλ: Εικόνα Βωμού Baglioni(Galleria Birghese)

Ραφαήλ: Εικόνα Βωμού Baglioni(Galleria Birghese)

Κάπου στα μέσα της πρώτης δεκαετίας του 1500 ανατέθηκε στο Ραφαήλ η δημιουργία μια εικόνας βωμού με θέμα την Αποκαθήλωση του Χριστού από το Σταυρό. Συνήθως μια τέτοια εικόνα είχε λατρευτικό χαρακτήρα περισσότερο παρά αφηγηματικό και απεικόνιζε το Χριστό νεκρό έχοντας γύρω του όλη τη γνωστή ευαγγελική συνοδεία από τη Παναγία, τις γυναίκες με ανάμεσα τους προεξάρχουσα τη Μαγδαληνή και τους πιστούς και αγαπημένους του Χριστού Ιωάννη και Νικόδημο. Η φόρμουλα ήταν πάνω κάτω η ίδια για αιώνες και το μόνο που είχε αλλάξει ήταν η σχετικά νατουραλιστικότερη απόδοση των μορφών-πρόσφατη κατάκτηση της Αναγέννησης. Το ανήσυχο και ερευνητικό πνεύμα του Ραφαήλ ήθελε να προχωρήσει πιο πέρα από αυτή την κορεσμένη πια σύμβαση. Ουσιαστικά το εύρημα του ήταν να ζωντανέψει το έργο, δίνοντας του κίνηση και μ’αυτή να το μετατρέψει σε αφηγηματικό έργο. Κι έτσι από τη συμβατική Αποκαθήλωση ή τον ακόμη συμβατικότερο “Θρήνο” πάνω στο σώμα του νεκρού Χριστού, ο Ραφαήλ αναπαρέστησε τη μεταφορά του νεκρού σώματος από το Γολγοθά-φαίνεται πάνω δεξιά με τους τρεις σταυρούς-στο τάφο, αριστερά στην εικόνα. Lamentation-large

Ξεκίνησε λοιπόν τα προκαταρκτικά του σχέδια με τον αναμενόμενο συμβατικό λατρευτικό χαρακτήρα της εικόνας σαν θρήνος. Όμως όποια διαχείριση και να έκανε στην εικόνα η στατικότητα του θέματος του θρήνου περιόριζε και τις δυνατότητες απογείωσης του έργου. Ουσιαστικά θα έμπαινε στη λογική απλά να επανασυνθέσει προβλεπόμενες στάσεις και εκφράσεις, χωρίς να μπορεί να προσφέρει κάτι αληθινά καινούργιο. Πιθανολογείται ότι το έργο αυτό σχεδιαστηκε και εκτελέστηκε στη Φλωρεντία. Στη Φλωρεντία εκείνων των χρόνων όπου δυό από τα μεγαλύτερα μυαλά της ζούσαν και δημιουργούσαν εκεί τα πρώτα από μια σειρά ανεπίληπτα αριστουργήματα τους. Ο Μικελάντζελο και ο μεγαλύτερης ηλικίας Λεονάρντο ντα Βίντσι. Ο δεύτερος υπήρξε η πρώτη αληθινά μεγάλη επιρροή στο Ραφαήλ. Επιρροή που και στο τεχνικό επίπεδο ήταν σημαντική-η λατρεία του σχεδίου ήταν καθοριστική, η αναλυτική διαδικασία του αλλά και η συνθετική του δυναμική. Μέρος αυτής της αναλυτικής διαδικασίας του σχεδίου ήταν και τα γνωστά ανατομικά σχέδια του Λεονάρντο. Το ενδιαφέρον είναι ότι ενώ ο ντα Βίντσι δημιούργησε μια σειρά από αριστουργηματικά ανατομικά σχέδια, όλα μπροστά στο ανατομικό τραπέζι, κανένα από αυτά δεν απεικονίζουν το πρόσωπο των νεκρών ή το σώμα σαν πτώμα. Συμβαίνει μάλιστα καμιά φορά να διαθέτουν αυτά τα σώματα ολοζώντα, αισθαντικά πρόσωπα, με ανεμίζοντες βόστρυχους και μισάνοιχτα υγρά χείλη, γεμάτα ζωή και πόθους! Εν πάση περιπτώσει ο Ραφαήλ γνώριζε από πρώτο χέρι γι’αυτή την, αλλόκοτη για τα ήθη της εποχής, συνήθεια του Λεονάρντο να σχεδιάζει ανατομικά σχέδια και αυτό σίγουρα κίνησε τη προσοχή του. Η ανάθεση για τη δημιουργία αυτού του σημαντικού έργου ήταν μια καλή αφορμή να στοχαστεί πάνω στην επαναδιατύπωση παλιών συμβατικών θεμάτων και όπως φαίνεται η κεντρική φιγούρα του νεκρού Χριστού τον οδήγησε τελικά σε κάποιο φλωρεντινό νεκροθάλαμο-συνήθως βρίσκονταν δίπλα σε κάποια εκκλησία, ενόψει της κηδείας και της ταφής, για αποτύπωση μιας πειστικότερης εικόνας του νεκρού Χριστού.AN00093199_001_l-(2)-WB-R

Από εδώ προκύπτει λοιπόν αυτό το από κάθε άποψη εξαιρετικά μοναδικό σχέδιο του Βρετανικού Μουσείου(δυστυχώς δεν κατάφερα να το βρω σε μεγαλύτερη ανάλυση). Παριστάνει δύο σαβανωμένα νεκρά σώματα, με έναν απίστευτα ρεαλιστικό τρόπο. Το πρώτο σε κάπως τυμπανιαία κατάσταση και με σημάδια νεκρικής ακαμψίας, στο τρόπο που είναι ανασηκωμένα τα πόδια, ενώ το δεύτερο, αριστερά, κάποιου ηλικιωμένου άνδρα ίσως, με χάσκον από τη τελευταία πνοή στόμα, έχει μια φωτογραφική πιστότητα στη καταγραφή ανυπέρβλητη ακόμη και στον ανελέητα ακριβολόγο Χολμπάιν και παρόλο ότι οι διαστάσεις του σχεδίου είναι πολύ μικρές η πειθώ της εικόνας είναι αποστομωτική.Στο τρίτο επίπεδο, που πιθανολογείται ότι πρόκειται για τον ίδιο δεύτερο νεκρό,  βρίσκεται και το εύρημα της απογειωτικής-κυριολεκτικά εδώ-εκδοχής που ο Ραφαήλ έδωσε στο προαιώνιο θέμα του Θρήνου. Η ιδέα της μεταφοράς του νεκρού σώματος συλλαμβάνεται εδώ. με τη καταγραφή αυτής της διεκπεραιωτικής πράξης του επιφορτισμένου με τη μεταφορά του πτώματος άνδρα.Το πεσμένο προς τα πίσω, απ’το αδρανές βάρος του, νεκρό κεφάλι, μεταγράφεται, εξευγενισμένο πια με τον ασύγκριτο ραφαηλικό τρόπο, στο επόμενο σχέδιο όπου και εγκαθίσταται οριστικά η αφηγηματική λύση της μεταφοράς του σώματος του νεκρού Χριστού προς το τάφο.Study-for-the-Entombment-large

Ο Ραφαήλ φυσικά δεν ήταν ποτέ ρεαλιστής ή πολύ περισσότερο νατουραλιστής και ένα θρησκευτικό θέμα ποτέ δεν θα το διαπραγματεύονταν παρά μόνον ευγενικά και εξιδανικευτικά. Όμως για να φτάσει στην εξιδανίκευση έπρεπε να περάσει πρώτα από τον ωμό ρεαλισμό και το σχέδιο αυτό, που χρονολογείται ακριβώς από αυτή τη περίοδο-στη πραγματικότητα είναι η πίσω πλευρά(recto) του παραπάνω σχεδίου, πράγμα που συνδέει άμεσα το ένα με το άλλο σε σχέση αιτίας και αποτελέσματος. Πρέπει να πω ότι ένα τέτοιο σχέδιο δεν έχει το όμοιο του σε όλη την τέχνη εκείνης της περιόδου. Το ότι κάποιος χρειάστηκε να προσφύγει σε ένα νεκροθάλαμο για να έχει μια πιστή αίσθηση της εικόνας του θανάτου είναι κάτι που δεν έχει αναφερθεί ποτέ πριν αλλά και από την άλλη τόσο πειστική εικόνα θανάτου δεν ξαναείδαμε μέχρι τα “ρεπορτάζ” μιας άλλης μεγαλοφυΐας 300 χρόνια μετά, τον Φρανθίσκο Γκόγια και τη διάσημη σειρά χαρακτικών “Οι συμφορές του Πολέμου”.Inghirami_Raphael

Αυτή η ανάγκη ρεαλιστικής αφετηρίας στο Ραφαήλ αποδεικνύει ότι υπήρξε δημιουργός ιδεαλιστικών μορφών από κάποιου είδους αντανακλαστική συμβατική ανάγκη και ότι στη πραγματικότητα ο ίδιος εμφορούνταν και διέθετε ένα πηγαίο ρεαλιστικό ένστικτο, κάτι που φαίνεται με τον παραστατικότερο τρόπο σχεδόν σε όλα τα πορτραίτα του, μερικά από τα οποία είναι ανελέητα στον σχεδόν φωτογραφικό ρεαλισμό τους, όπως το πορτραίτο του βιβλιοθηκάριου του Βατικανού Fedra Inghirami, όπου όλα παριστάνονται με τον πιο ρεαλιστικό δυνατό τρόπο-ακόμη και το πρόβλημα στραβισμού του διάσημου κληρικού.raphael--seated-woman-reading-with-child - Αντίγραφο

Κάνοντας ένα γρήγορο σκανάρισμα στα πάνω από 350 σχέδια του, δημιουργίες όχι μόνο στοχασμού αλλά και πολλές από αυτές αυθορμητισμού, μπορείς εύκολα να διακρίνεις τη φωτογραφική πρόθεση του μεγάλου Ουρμπινάτη όταν πιάνει με το γρήγορο και σίγουρο χέρι του σκηνές αυθεντικές όπως αυτές τις δυό με τη μάνα και το συνεσταλμένο παιδί της που νιώθει τόσο αμήχανο καθώς γίνεται το κέντρο της προσοχής του μεγάλου δημιουργού. Στο αριστερό σχέδιο η προσοχή του από το βιβλίο αποσπάται προς τη πλευρά  του φωτογράφου-ζωγράφου ενώ στο δεύτερο η αμηχανία του το κάνει να σηκώνει αδέξια το χέρι του προς το κεφάλι του. Τόση αμεσότητα στη καταγραφή της λεπτής ψυχολογικής στιγμής! Αν δεν ήταν δυό αριστουργηματικά σχέδια θα μπορούσαν να είναι μια σειρά από τρυφερές φωτογραφίες.

@ Royal Collection, Windsor Castle

@ Royal Collection, Windsor Castle

Η βαθιά ρεαλιστική φωτογραφική του φλέβα φαίνεται παραστατικά ακόμη και σε ένα από τα ελάχιστα ρεαλιστικά “σχέδια δρόμου” εκείνης της περιόδου. Παρόλο ότι είναι ένα ταλαιπωρημένο σχέδιο, μπορεί σχετικά εύκολα να αναγνωσθεί η αυθεντικότητα του γραφικού αυτού ενστατανέ και από τη πειστική καταγραφή των φωτιστικών συνθηκών της στιγμής, την σχεδόν φωτογραφική αντίληψη κροπαρίσματος της εικόνας αλλά και τα πολλά και ποικίλα αναγνωρίσιμα ρεαλιστικά μοτίβα της.

 

*Στην αναπαραγωγή που αναρτώ έχω κάνει μια μικρή διακριτική επεξεργασία στο πάνω αριστερό μέρος της εικόνας θολώνοντας λίγο τα άτοπα για την ανάρτηση μας αγγελάκια του σχεδίου. Το χαρτί εκείνη τη περίοδο ήταν πάρα πολύ ακριβό και προσπαθούσαν για λόγους οικονομίας οι καλλιτέχνες να εκμεταλλεύονται κάθε δυνατή διαθέσιμη επιφάνεια.

Advertisements

Leave a comment

Filed under Ιστορία της Φωτογραφίας

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s